به مناسبت هفته جهانی شهرسازی؛
تاملی بر ناترازی پروژه‌های عمرانی، کیفیت‌سازی و لزوم پاسخگویی
در مدیریت شهری زنجان
دکتر محمدحسین رستمخانی
هفته جهانی شهرسازی، فرصتی مغتنم برای بازاندیشی در فلسفه وجودی شهر و نسبت میان «کالبد فیزیکی» و «نیازهای بنیادین انسان» است. شهرسازی نوین دیگر نه صرفاً احداث شریان‌های مواصلاتی و انباشت بتن و آسفالت، بلکه هنر بازآفرینی فضاهای زیست‌پذیر، ارتقای سلامت روان جمعی و پاسداشت هویت تاریخی و اقلیمی است. با وجود این، نگاهی آسیب‌شناسانه به سیمای کنونی کهن‌شهر زنجان نشان می‌دهد که معماری و توسعه شهری در این دیار، دچار فاصله‌ای تامل‌برانگیز با معیارهای شهرسازی زیست‌محور و استاندارد شده است.
نخستین چالش مشهود، عدم انطباق طرح‌های توسعه کالبدی با نیازهای واقعی جامعه شهری است. الگوی ساخت‌وسازهای مسکونی در هسته داخلی شهر، بدون توجه دقیق به ظرفیت بارگذاری محلات، سرانه‌های خدماتی و انسجام بافت سنتی پیش می‌رود. از سوی دیگر، در حوزه فضاهای سبز شهری، به‌جای طراحی لکه‌های تنفسی پیوسته، تفرجگاه‌های محله‌محور و پایدار متناسب با شرایط اقلیمی و کم‌آبی منطقه، شاهد اقداماتی نقطه‌ای و ناهمگون هستیم که نتوانسته‌اند سرانه اکولوژیک شهر را به سطح استانداردهای آرامش‌بخش برسانند.
مسئله بحرانی‌تر، فرسایش زمان و طولانی‌شدن غیرمتعارف دوره‌های اجرایی در پروژه‌های شاخص شهری است. این چالش که اغلب ناشی از مطالعات ناکافی توجیه فنی و فقدان نظام مهندسی مالی پایدار است، شهر را در چرخه‌ای از کارگاه‌های ناتمام و قفل‌شدگی‌های ترافیکی فرو می‌برد. پیامد مستقیم این تاخیرها، علاوه بر اتلاف سرمایه‌های عمومی در اثر تورم، کاهش محسوس «کیفیت ساخت» است؛ به‌گونه‌ای که برخی پروژه‌ها اندک زمانی پس از بهره‌برداری، به‌دلیل نظارت ناکافی و شتاب‌زدگی‌های واپسین، دچار فرسودگی زودهنگام شده و هزینه‌های گزاف نگهداری و اختلالات مزمن در ساختار محلات را بر دوش شهر و شهروندان می‌گذارند.
در این میان، آن‌چه ضرورت دارد، ارتقای فرهنگ مسئولیت‌پذیری مهندسی و نهادینه‌سازی پاسخگویی حرفه‌ای در ساختار مدیریت شهری است. توسعه زنجان نیازمند شفافیت در زمان‌بندی، تضمین کیفیت مصالح و طراحی و اولویت‌بخشی به ارزش‌آفرینی واقعی در زندگی مردم است، نه بسنده‌کردن به افتتاح‌های نمادین.
به‌عنوان راهکارهای کارشناسی و عاجل برای عبور از این ناترازی، رویکردهای زیر پیشنهاد می‌شود:
۱. تطبیق پروژه‌های عمرانی و مسکونی با پیوست‌های اجتماعی و بافت تاریخی-بومی زنجان؛
۲. گذار به مدل‌های نوین تامین مالی شهری و پرهیز از کلنگ‌زنی طرح‌ها پیش از قطعیت اعتبارات؛
۳. استقرار نظام تضمین کیفیت مستقل و پایش دوره‌ای اثرات پروژه‌ها بر آرامش و پویایی محلات؛
۴. توسعه فضاهای سبز پایدار و انسان‌محور بر پایه عدالت توزیعی در تمامی نواحی شهر.
زنجان شایسته معماری منسجم، فضاهایی پویا و مدیریت شهری دوراندیش است. امید است هفته جهانی شهرسازی نقطه عطفی برای هم‌گرایی نخبگان و مسئولان در جهت بازگرداندن وقار، آرامش و کیفیت پایدار به ساختار شهری این کهن‌دیار باشد.
