به مناسبت روز گرامیداشت شهرداری ها و دهیاری ها (14 تیرماه)
دکتر محمدحسین رستمخانی*
مقدمه: شهر، موجودی زنده در انتظار تدبیر:
چهاردهم تیرماه برابر با روز شهرداریها و دهیاریها، در تقویم رسمی کشور مجالی است برای بازخوانی نقش نهادی که بیشترین تماس را با زیست روزمره شهروندان دارد . شهرداریها ، نه صرفاً یک نهاد خدماتی ، بلکه معماران اصلی حیات اجتماعی، اقتصادی و کالبدی شهرها هستند. اما در زادگاه ما، زنجان، این مناسبت، بیش از آنکه مجالی برای جشن باشد، فرصتی است برای یک پرسش بزرگ: آیا شهرداری زنجان توانسته است همتراز با قدمت تاریخی و ظرفیتهای انسانی این شهر، گامی در جهت توسعه پایدار بردارد؟
1. وضعیت کنونی: مدیریت در چنبره روزمرگی
بررسی وضعیت کنونی شهرداری زنجان نشاندهنده نوعی «تصلب ساختاری» است. مدیریت شهری در سالهای اخیر بیش از آنکه بر مدار «برنامه پنجساله» و «چشمانداز بلندمدت» حرکت کند، درگیر حل منازعات روزمره و مدیریت هزینههای جاری شده است. زنجان امروز، با تراکم ترافیکی در هسته مرکزی، توزیع نامتوازن خدمات در مناطق حاشیهای و فقدان نمادهای مدرن شهری ، دست و پنجه نرم میکند. این وضعیت ، برآیند فقدان یک تفکر استراتژیک است که شهر را به مثابه یک «کل واحد» ببیند.
۲. حقوق شهروندی؛ حلقهی مفقوده مدیریت شهری:
حق بر شهر، یکی از مفاهیم کلیدی در حقوق عمومی است. شهروند زنجانی که با پرداخت عوارض نوسازی، پسماند و خدمات، چرخهای مالی شهرداری را میچرخاند، انتظار دارد که این منابع، صرف بهبود کیفیت زندگی وی شود. اما واقعیت میدانی نشان میدهد که میان «حقوق پرداختشده توسط شهروند» و «خدمات دریافتشده»، توازن برقرار نیست. پیادهراههای غیراستاندارد، مبلمان شهری فرسوده و کمبود فضاهای سبز کیفی، همگی نشان از آن دارد که تکالیف اساسی شهرداری در صیانت از حقوق عامه، در اولویتهای دستچندم قرار گرفته است.
۳. نقد پروژههای عمرانی: غلبه «نمایش» بر «پایداری»
به عنوان یک متخصص در حوزه شهرسازی، باید به صراحت اعلام کرد که یکی از بزرگترین آسیبهای کنونی در زنجان، انجام اقدامات عمرانی زودگذر و بدون پشتوانه فنی بلندمدت است.
عمر کوتاه آسفالت: چرا معابر شهر، بلافاصله پس از یک فصل بارش دچار تخریب میشوند؟ این نشاندهنده نظارت ضعیف و عدم رعایت استانداردهای روسازی است.
پروژههای ویترینی: تمرکز بر اقدامات روبنایی (مانند رنگآمیزیهای مکرر یا نصب المانهای بیهویت) به جای اصلاح زیرساختهای حیاتی، همچون هدایت آبهای سطحی و نوسازی بافتهای فرسوده، شهر را به سمت «فرسودگی پنهان» سوق داده است.
فقدان پیوست نگهداری: در مهندسی مدرن، هزینه نگهداری (Maintenance) از هزینه اجرا مهمتر است. شهرداری زنجان پروژههایی را کلنگ میزند که اساساً برنامهای برای نگهداری علمی آنها در سالهای آتی ندارد.
۴. زوال کالبدی و شهر فرسوده:
زنجان با سرعتی نگرانکننده به سمت زوال کالبدی حرکت میکند. بافت مرکزی شهر که باید قلب تپنده اقتصاد و فرهنگ باشد، به دلیل عدم اجرای طرحهای بازآفرینی شهری، به منطقهای ناایمن و ناکارآمد تبدیل شده است. مداخلات مقطعی شهرداری در این مناطق، نه تنها گرهی از مشکلات نگشوده، بلکه به دلیل عدم تخصصگرایی، اصالت کالبدی شهر را نیز تهدید میکند.
۵. نقش انجمنهای تخصصی؛ از حاشیه به متن:
یکی از بزرگترین خلاءهای مدیریتی در شهرداری زنجان، عدم بهرهگیری واقعی از ظرفیت «انجمن مهندسین مشاور استان» است.
انجمن مهندسین مشاور استان به عنوان عصاره تخصص و تجربه فنی استان، میتواند در حوزههای زیر مداخلات اثربخشی داشته باشد:
مهندسی ارزش: بررسی پروژهها برای کاهش هزینهها و افزایش کارایی.
طراحی هوشمند: گذار از طرحهای سنتی به معماری پایدار و همساز با اقلیم زنجان.
نظارت عالیه: خروج از پیله نظارتهای درونسازمانی شهرداری و سپردن کنترل کیفیت به نهادهای بیطرف تخصصی.
ارزیابی ما نشان میدهد که تا زمانی که «تخصصگرایی» جایگزین «تصمیمات سلیقهای» نشود، تعامل شهرداری با این انجمنها صرفاً جنبه تشریفاتی خواهد داشت. احیای شهر زنجان، نیازمند یک میثاقنامه مهندسی میان شهرداری و نخبگان فنی استان است.
۶. زیباسازی یا آرایش شهری؟
زیباسازی در تعریف علمی، ایجاد آرامش بصری و روانی برای شهروند است. آنچه امروز در زنجان تحت عنوان زیباسازی انجام میشود، بیشتر شبیه به «آرایش تند بر چهرهای رنجور» است.
زیباسازی واقعی از مسیر اصلاح هندسی معابر، نورپردازی علمی، حذف زوائد بصری و استفاده از متریالهای ماندگار میگذرد، نه اقدامات مقطعی که با یک تغییر مدیریتی، جمعآوری میشوند.
۷. نتیجهگیری و راهبردها:
شهر زنجان نیازمند یک «خانهتکانی مدیریتی» با رویکرد مهندسی است. در روز گرامیداشت شهرداریها، پیشنهاد میشود:
- تشکیل شورای عالی فنی: با حضور نمایندگان انجمن مهندسین مشاور برای پایش مستمر پروژههای عمرانی.
- شفافیت در بودجهریزی :مشخص شدن سهم دقیق هر محله از درآمدهای شهرداری جهت برقراری عدالت توزیعی.
- توقف پروژههای بدون پیوست فنی: جلوگیری از اتلاف بیتالمال در طرحهای کوتاهمدت و بدون کیفیت.
سخن پایانی:
زنجان، شهر غواصان دریادل و مهد تمدن اشراق، شایسته مدیریتی است که به جای «روزمرگی»، «ماندگاری» را سرلوحه کار خود قرار دهد. انجمن به عنوان نماینده واقعی جامعه مهندسین مشاور استان، دست همکاری خود را به سوی مدیریتی دراز میکنیم که علم را بر سلیقه و حقوق شهروند را بر مصلحتهای زودگذر مقدم بشمارد.
به امید زنجانی آباد، مهندسیشده و پویا
*نایب رییس و دبیر انجمن مهندسان مشاور استان زنجان
