خبرنگاران؛ حافظان صدای جامعه مدنی
سعیدرضا فقیهی*
جامعه مدنی ایران فارغ از اوج شگفت انگیزی که در اولین سالهای پس از انقلاب داشت، پس از آن در فضایی محدود و پرهزینه، شکل می گرفت و می بالید. روزنامهنگاران، نویسندگان، روشنفکران و فعالان فرهنگی از جمله مهمترین نیروهایی بودند که با طرح پرسشهای نو و بدیع، گسترش گفتوگو و به رسمیت شناختن تکثر اجتماعی، زمینههای شکلگیری آگاهی مدنی را فراهم می کردند. مطبوعات در آن سالها فقط وسیله انتقال خبر نبودند بلکه بخشی از خودِ جامعه مدنی بودند و عرصهای هرچند محدود و تحت فشار برای تمرین گفتوگو، نقد قدرت و بیان مطالبات اجتماعی فراهم می کردند. آنان کوشیدند صدای گروههایی باشند که کمتر شنیده میشدند، واسطه ای آگاه و مسئول میان جامعه و قدرت شدند و مفهوم «حق دانستن» را به مطالبهای عمومی تبدیل ساختند. مطبوعات اصلاحطلب و مستقل در این دوره، به یکی از مهمترین بسترهای گفتوگوی اجتماعی و شکلگیری ادبیات مطالبهگری تبدیل شدند.
اما این روزهای خوش و ذوق آور دیری نپایید که با تجربه توقیف مطبوعات، فشار بر خبرنگاران و رسانه ها، کام ها را تلخ کرد و بخشی از حافظه جمعی، امکان گفتوگوی عمومی و ظرفیت اصلاح و تحول مسالمتآمیز جامعه را به محاق برد.
در این سالها آموختیم که پایداری خبرنگاران و اهالی رسانه در عرصه عمومی اهمیتی فراتر از دفاع از یک صنف را دارد. آنان بخشی از حافظه، وجدان و چشمِ جامعه هستند. به همین نضج، وظیفه آنان نه جانبداری کورکورانه، بلکه ثبت واقعیت، پرسشگری، راستیآزمایی، شنیدن صداهای متنوع و فراهم کردن امکان گفتوگوی مدنی است. در شرایطی که اعتراضات اجتماعی شکل میگیرد، نقش رسانه حرفهای بیش از همیشه احساس میشود و تبدیل خشم به روایت مستند، تبدیل پراکندگی مطالبات به گفتوگوی عمومی و منسجم و جلوگیری از فراموش شدن رنجها و خواستههای شهروندان چون رسالتی بزرگ بر ذمه آنها سنگینی می کند.
تحول پایدار در هر جامعهای نیازمند نیروهایی است که بتوانند میان اعتراض و گفتوگو، میان مطالبهگری و مسئولیت، و میان آزادی بیان و حقیقتجویی پیوند برقرار کنند. خبرنگاران و اهالی رسانه، در کنار دیگر روشنفکران و کنشگران مدنی، میتوانند چنین نقشی ایفا کنند. بنابراین ماندن در صحنه، حفظ استقلال حرفهای، دفاع از حق دانستن و پافشاری بر گفتوگوی مدنی، نه صرفاً یک انتخاب حرفهای، بلکه ضرورتی برای تداوم حیات جامعه مدنی و امکان تحول مسالمتآمیز آن است.
*روزنامه نگار
