از شمس تبریزی تا شیخ اشراق؛
زنجان در جست‌وجوی جایگاه خود در نقشه گردشگری فرهنگی ایران
پیشنهاد احداث مجموعه فاخر مشاهیر زنجان در گاوازنگ؛
از احیای میراث فلسفی و عرفانی تا خلق فرصت‌های تازه توسعه گردشگری
رضا قاسم‌پور / روزنامه‌نگار و پژوهشگر فرهنگی
افتتاح مجموعه باشکوه آرامگاه شمس تبریزی در خوی را باید فراتر از احداث یک بنای یادمانی، گامی در مسیر احیای هویت فرهنگی و بهره‌برداری هوشمندانه از سرمایه‌های تاریخی ایران دانست. خوی با تکیه بر نام جهانی شمس و پیوند ناگسستنی او با مولانا، در پی آن است که از ظرفیت‌های عرفانی و ادبی خود برای توسعه گردشگری و برقراری ارتباط فرهنگی با قونیه و دیگر مقاصد مرتبط بهره بگیرد.
در این میان، دکتر صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، با طرح چشم‌انداز گردشگری فرهنگی و عرفانی از شیخ خرقان و سهروردی تا شمس تبریزی و مولانا، به افقی فراتر از مرزهای جغرافیایی یک شهرستان اشاره کرده است؛ افقی که می‌تواند شهرهای برخوردار از میراث اندیشه، عرفان و ادب را در قالب شبکه‌ای از مقاصد گردشگری به یکدیگر پیوند دهد.
اما در این منظومه فرهنگی، سهم زنجان چیست و چگونه می‌توان سرمایه‌های کم‌نظیر این استان را از ظرفیت‌هایی بالقوه به مزیتی بالفعل در اقتصاد فرهنگ و گردشگری تبدیل کرد؟
زنجان؛ سرزمین مفاخر و میراث‌های کمتر شناخته‌شده
زنجان تنها سرزمین جاذبه‌های تاریخی و طبیعی نیست؛ این استان بخشی از حافظه زنده علمی، فلسفی، عرفانی و ادبی ایران را در خود جای داده است. نام شیخ شهاب‌الدین سهروردی، فیلسوف بزرگ ایرانی و بنیان‌گذار حکمت اشراق، به‌تنهایی برای قرارگرفتن زنجان در نقشه گردشگری فلسفی ایران ظرفیت‌آفرین است.
در کنار او، شخصیت‌هایی چون شیخ اخی فرجی زنجانی، مولانا همتی انگورانی، حکیم هیدجی و حسین منزوی، هر یک بخشی از میراث فکری و ادبی این سرزمین را نمایندگی می‌کنند. در عرصه علم معاصر نیز شهید دکتر مجید شهریاری و پروفسور یوسف ثبوتی، نمادهایی از توان علمی و سرمایه انسانی زنجان به شمار می‌روند.
با این حال، برخورداری از چنین گنجینه‌ای، زمانی به مزیت توسعه‌ای تبدیل می‌شود که از معرفی‌های پراکنده و برنامه‌های مناسبتی فراتر رود و در قالب طرحی منسجم، ماندگار و برخوردار از قابلیت جذب مخاطب داخلی و بین‌المللی عرضه شود.
یک پیشنهاد مشخص؛ مجموعه مشاهیر زنجان با محوریت شیخ اشراق
بر همین اساس، به استاندار محترم زنجان، نمایندگان استان در مجلس شورای اسلامی، مدیران حوزه فرهنگ و گردشگری، شهرداری زنجان، دانشگاهیان، خیرین و فعالان بخش خصوصی پیشنهاد می‌شود احداث مجموعه فرهنگی ـ یادمانی مشاهیر زنجان با محوریت شیخ شهاب‌الدین سهروردی را در دستور کار مطالعاتی و اجرایی خود قرار دهند.
مجموعه گردشگری گاوازنگ و ائل‌داغی، به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های طبیعی و گردشگری، می‌تواند یکی از گزینه‌های بررسی برای استقرار این مجموعه باشد؛ مشروط بر آنکه مطالعات تخصصی، ملاحظات محیط‌زیستی، دسترسی مناسب و توجیه اقتصادی، انتخاب نهایی مکان را تأیید کند.
در طرح اولیه پیشنهادی اینجانب، شیخ شهاب‌الدین سهروردی در مرکز یک بنای یادمانی با ساختار نمادین شش‌ضلعی قرار می‌گیرد و شش شخصیت برجسته دیگر در اضلاع پیرامونی آن معرفی می‌شوند:
۱. شیخ اخی فرجی زنجانی
۲. مولانا همتی انگورانی
۳. حکیم هیدجی
۴. حسین منزوی
۵. شهید دکتر مجید شهریاری
۶. پروفسور یوسف ثبوتی
در این الگوی پیشنهادی، شیخ اشراق محور مرکزی مجموعه خواهد بود و شش چهره دیگر، نمایندگان وجوه گوناگون میراث عرفانی، ادبی، علمی و فرهنگی زنجان خواهند شد. بدین ترتیب، معماری بنا نیز می‌تواند به بیانی نمادین از پیوند حکمت و عرفان با شعر و دانش تبدیل شود.
البته تحقق چنین ایده‌ای به مطالعات دقیق تاریخی و فرهنگی، طراحی معماری متناسب با هویت ایرانی، مشورت با متخصصان و تعیین شیوه‌ای شایسته برای معرفی هر یک از شخصیت‌ها نیاز دارد؛ تا مجموعه از سطح یک آرامگاه یا بنای یادبود فراتر رفته و به مرکزی پویا برای شناخت میراث فکری و فرهنگی استان تبدیل شود.
از بنای یادمانی تا قطب گردشگری فرهنگی
اهمیت این پیشنهاد صرفاً در ساخت یک بنای فاخر خلاصه نمی‌شود. آنچه می‌تواند چنین مجموعه‌ای را به پروژه‌ای اثرگذار تبدیل کند، تعریف کارکردهای فرهنگی، آموزشی، پژوهشی و گردشگری برای آن است.
پیش‌بینی فضای نمایشگاهی و موزه‌ای، کتابخانه تخصصی، مرکز مطالعات حکمت اشراق، سالن همایش، برگزاری نشست‌های فلسفی و ادبی، جشنواره‌های شعر و رویدادهای علمی و فرهنگی، می‌تواند مجموعه را در تمام طول سال فعال نگه دارد.
پیشنهاد بررسی و احداث مجموعه فرهنگی ـ یادمانی مشاهیر زنجان با محوریت شیخ شهاب‌الدین سهروردی
استاندار محترم زنجان
با سلام و احترام
با توجه به ظرفیت‌های تاریخی، فلسفی، عرفانی، ادبی و علمی استان زنجان و ضرورت بهره‌گیری از این سرمایه ارزشمند در توسعه گردشگری فرهنگی، پیشنهاد می‌شود احداث مجموعه فاخر مشاهیر زنجان با محوریت شیخ شهاب‌الدین سهروردی، فیلسوف بزرگ ایرانی و بنیان‌گذار حکمت اشراق، در دستور کار مطالعاتی استان قرار گیرد.
این مجموعه در طرح اولیه پیشنهادی، با محوریت شیخ اشراق و معرفی شش تن از مفاخر عرفانی، ادبی و علمی زنجان، می‌تواند به نمادی از هویت فرهنگی استان و بستری برای معرفی یکپارچه سرمایه‌های انسانی و تمدنی آن تبدیل شود.
محدوده گردشگری گاوازنگ و ائل‌داغی نیز می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های مکان‌یابی، با رعایت ملاحظات کارشناسی و محیط‌زیستی، مورد بررسی قرار گیرد.
انتظار می‌رود با تشکیل کارگروهی متشکل از دستگاه‌های فرهنگی و گردشگری، دانشگاهیان، صاحب‌نظران و نمایندگان بخش خصوصی، امکان‌سنجی طرح، الگوی معماری، برآورد هزینه و شیوه تأمین مالی آن بررسی شود.
بی‌تردید، تحقق چنین طرحی می‌تواند ضمن پاسداشت مفاخر زنجان، زمینه تقویت گردشگری فرهنگی، برگزاری رویدادهای علمی و ادبی و ارتقای جایگاه استان در نقشه گردشگری ملی را فراهم آورد.
امید است با حمایت جنابعالی و هم‌افزایی مسئولان و فرهیختگان استان، این پیشنهاد در مسیر بررسی کارشناسی و تحقق عملی قرار گیرد.
با احترام
رضا قاسم‌پور / روزنامه‌نگار و پژوهشگر فرهنگی
