دکتر محمدحسین رستمخانی*
بهینهسازی مصرف انرژی در زنجان، دیگر یک «گزینه» نیست، بلکه یک «ضرورت» برای بقای صنایع و آسایش شهروندان است. اما آیا با خرید تجهیزات جدید یا صدور بخشنامه، مشکل حل میشود؟ تجربههای مدیریتی در استان زنجان نشان میدهد که بخش بزرگی از پروژههای انرژیمحور به دلیل غفلت از ابعاد «جامعهشناختی» و «آسیبشناختی»، به شکست میانجامند یا در کوتاهمدت متوقف میشوند.
چرا پروژههای انرژی شکست میخورند؟ (آسیبشناسی)
بسیاری از طرحهای بهینهسازی انرژی در استان زنجان، در دام «پروژهمحوری» گرفتارند. وقتی نگاه صرفاً فنی باشد، یعنی فقط به دنبال «تعویض تجهیزات» هستیم. اما آسیبشناسی مدیریت انرژی در استان نشان میدهد که مشکل در جای دیگری است:
_ فقدان فرماندهی واحد: تعدد متولیان (از دستگاههای اجرایی تا صنایع و شرکتهای تأمینکننده) باعث موازیکاری شده است.
_ نبودِ «خط مبنا»: وقتی مصرف انرژی را پیش از شروع کار اندازهگیری نمیکنیم، نمیتوانیم ثابت کنیم که پروژه واقعاً موفق بوده است یا نه.
_ نگاه کوتاهمدت: بسیاری از مدیران، تنها به دنبال بازگشت سرمایه در کوتاهترین زمان ممکن هستند و از مزایای بلندمدت (مثل افزایش عمر تجهیزات یا بهبود آسایش) غافل میمانند.
_ بیاعتمادی اجتماعی: اگر مردم یا بهرهبرداران، منافع واقعی (و نه شعارگونه) طرح را لمس نکنند، با آن همراه نخواهند شد.
مسئله انرژی در زنجان؛ جامعهشناختی است نه فقط مهندسی
زنجان با اقلیم سرد، ساختمانهای قدیمی و واحدهای صنعتی متنوع، نسخهای منحصر به فرد نیاز دارد. اگر به مردم توصیه میکنیم صرفهجویی کنند، اما ساختمانهای اداری خودمان الگوی هدررفت انرژی هستند، نمیتوانیم انتظار همراهی عمومی داشته باشیم.
بهینهسازی انرژی، یک «تغییر رفتار» است. این تغییر، نیازمند جلب اعتماد است. تا زمانی که بهرهبردار (چه در خانه، چه در کارخانه) احساس نکند که در سودِ حاصل از صرفهجویی سهیم است، انگیزه پایداری نخواهد داشت.
۱۰ گام عملیاتی برای عبور از بحران انرژی در زنجان
برای اینکه استان زنجان در حوزه مدیریت انرژی به الگویی موفق تبدیل شود، باید از سطح شعار به سطح عمل حرکت کنیم:
- تشکیل دبیرخانه اجرایی: تشکیل یک ستاد تخصصی با اختیارات قانونی برای هماهنگی بین دستگاهها.
- تهیه اطلس انرژی استان: شناسایی نقاط پراتلاف (مدارس، ادارات، صنایع خاص) و اولویتبندی آنها.
- پروژههای پایلوت: اجرای چند نمونه موفق در هر حوزه و انتشار عمومیِ نتایج برای اعتمادسازی.
- اولویتبندی اقدامات: تمرکز بر اقدامات کمهزینه (مانند تنظیم مشعلها و عایقکاری) برای رسیدن به نتایج سریع.
- نظام مدیریت انرژی در سازمانها: تعیین مسئول انرژی با شاخصهای عملکردی شفاف در تمامی نهادها.
- تأمین مالی از محل صرفهجویی: طراحی مدلهای مالی که هزینه پروژه از محل کاهش قبوض پرداخت شود.
- آموزش تخصصی و تفکیکشده: آموزشِ متفاوت برای مدیران، تکنسینها، ساکنان و صاحبان صنایع.
- استفاده از ظرفیت علمی: بهرهگیری از توانِ دانشگاهها و نظام مهندسی استان برای ممیزی دقیق انرژی.
- شفافسازی منافع: اعلام عمومیِ سودِ اقتصادی و زیستمحیطی پروژهها برای مردم.
- پایداری مدیریت: نهادینه کردن فرایندها به شکلی که با تغییر مدیران، پروژهها متوقف نشوند.
سخن پایانی
انرژی، سرمایه ملی و موتور محرک توسعه زنجان است. برای مدیریت این سرمایه، باید از «پشت میزنشینی» و صدور دستورالعملهای کلی عبور کنیم. بهینهسازی انرژی، نه یک هزینه، بلکه یک سرمایهگذاری راهبردی است که با مدیریت درست، «آسایش بیشتر» را با «مصرف کمتر» برای زنجانیها به ارمغان میآورد.
اکنون زمان آن رسیده است که دستگاههای متولی، تشکلهای مهندسی و رسانههای استان، انرژی را به عنوان یک «موضوع اجتماعیِ اولویتدار» در صدر دستور کار قرار دهند.
* نایب رییس و دبیرانجمن مهندسان مشاور استان زنجان
