نشست دانشگاه علوم پزشکی زنجان؛
فرصتی برای بازخوانی وضعیت پیچیده و چندلایهی رسانههای استان
سعید مالکی*
نشست هماندیشی دانشگاه علوم پزشکی زنجان با اصحاب رسانه، که در چهارشنبه، 4 شهریور ۱۴۰۵ و با اندکی تأخیر به بهانهی گرامیداشت روز خبرنگار برگزار شد، فرصتی ارزشمند برای بازخوانی دوبارهی وضعیت پیچیده و چندلایهی رسانههای استان فراهم آورد. این رویداد، اگرچه در ظاهر یک نشست صنفی – اجرایی (با توجه به نام انتخاب شده برای نشست) به شمار میرفت، اما در عمق خود، هم حکایت از آگاهی نهادهای عمومی از ضرورت تعامل با رسانهها داشت و هم نمایانگر خلأهای ساختاریای بود که سالهاست گریبانگیر جامعهی خبری استان شده است. این یادداشت، ضمن تحلیل اهداف، محتوا و ساختار این نشست، به آسیبشناسی تعامل نهادهای اجرایی با رسانهها پرداخته و ریشههای ناکامی در دستیابی به همافزایی واقعی را در بستر ساختار رسانهای استان زنجان واکاوی میکند.
نشست مذکور با حضور دکتر سعید سرداری، رئیس دانشگاه علوم پزشکی زنجان، جمعی از معاونان و مسئولان دانشگاه و نیز جمع کثیری از خبرنگاران و فعالان رسانهای استان در سالن جلسات این دانشگاه برگزار شد. فضای حاکم بر جلسه، اگرچه تا حدی رسمی و نهادی بود، اما تلاش برای ایجاد گفتوگویی صمیمی و بیپرده میان مسئولان و اصحاب رسانه، در سراسر آن مشهود بود.
برای درک عمیقتر این رویداد، ابتدا باید به نیّت و اهداف پشتپردهی دانشگاه از برگزاری آن پی برد. این اهداف را میتوان در سه لایهی اصلی تحلیل کرد:
اول شفافسازی و پاسخگویی در تراز. مهمترین هدف دانشگاه، ارائهی گزارشی صریح و بیپرده از وضعیت نظام سلامت استان بود. رئیس دانشگاه با اشاره به اینکه دانشگاه علوم پزشکی زنجان حدود ۱/۲ درصد از جمعیت کشور را پوشش میدهد، به صراحت از کسری بودجهی ماهانه ۳۲ میلیارد تومانی و کمبود ۴۵ درصدی نیروی انسانی سخن گفت. این اقدام را باید گامی بلند در جهت کاهش فاصلهی اطلاعاتی میان نهادهای متولی و افکار عمومی و نیز جلب اعتماد مردم دانست.
دومین هدف جلب همراهی و مطالبهگری منصفانه ست. بهرهگیری از ظرفیت رسانهها برای تبیین برنامههای کلان سلامتمحور نظیر “پزشک خانواده و نظام ارجاع” و تغییر گفتمان از درمانمحوری صرف به سمت پیشگیری و سلامتمحوری بود. دانشگاه بهدرستی دریافته است که رسانهها نقشی بیبدیل در افزایش آگاهی عمومی، اصلاح نگرشها و ایجاد مطالبهگری منصفانه و آگاهانه دارند و در نهایت باید مدیریت فشارها و کاهش التهابات اجتماعی را ذکر کرد؛ با انتقال شفاف دغدغهها و بحرانهای نظام سلامت به جامعهی خبری، دانشگاه به دنبال ایجاد فضایی همدلانه برای عبور از شرایط سخت مالی و نیروی انسانی بود. این رویکرد هوشمندانه، تلاشی برای مدیریت انتظارات عمومی و پیشگیری از شکلگیری التهابات اجتماعی مبتنی بر ناآگاهی یا اطلاعات ناقص به شمار میرفت.
اما دستاوردهای این نشست در سطح محتوا را میتوان چنین برشمرد؛
ابتدا ارائهی دادههای کمّی شفاف و مستند: طرح اعداد و ارقام دقیق و مستند از کسری بودجه، کمبود نیروی انسانی، حجم بالای خدمات ارائهشده و فشار کاری بر کادر درمان، نشاندهندهی رویکردی مبتنی بر واقعیتگرایی، صداقت نهادی و ترجیح شفافیت بر مصلحتاندیشی بود. این اقدام، هرچند تلخنمایانه، میتوانست زمینهساز اعتمادافزایی میان مردم و نظام سلامت شود و از شکلگیری گمانهزنیهای بیاساس جلوگیری کند؛ بهویژه اینکه دانشگاه با پذیرش صریح کاستیها، در عمل ثابت کرد که به جای پنهانکاری، به دنبال مشارکت آگاهانهی افکار عمومی در حل مسائل است.
سپس تبیین راهبردهای کلان و افقنگاری نظاممند: تشریح جامع برنامهی پزشک خانواده، لزوم اصلاح نظام تعرفهها، تأمین منابع مالی پایدار و تغییر نگاه غالب از درمانمحوری صرف به پیشگیریمحوری و ارتقای سلامت، افق روشنی از مسیر پیش روی نظام سلامت ترسیم کرد. این بخش از نشست، نشان داد که دانشگاه نه فقط درگیر مدیریت بحران روزمره است، بلکه برای آیندهنگری، تحول ساختاری و بازطراحی الگوی خدمات سلامت، برنامههایی مدون دارد و میکوشد رسانهها را در تبیین این مسیر طولانی و دشوار، شریک و همراه سازد.
و در نهایت قدردانی صمیمانه و تأکید بر جایگاه راهبردی رسانه: تأکید مکرر و صریح رئیس دانشگاه بر نقش حیاتی، بیبدیل و چندوجهی رسانهها در تبیین مسائل پیچیدهی سلامت، روشنگری افکار عمومی، نقد منصفانه و تقویت انسجام و همبستگی اجتماعی، نشان از درک درست جایگاه رکن چهارم دموکراسی در نظام حکمرانی داشت. این رویکرد، نه یک ادبیات تشریفاتی، بلکه اذعانی راهبردی به این واقعیت بود که بدون همراهی آگاهانهی رسانهها، هیچ تحولی در نظام سلامت به سرانجام مطلوب نخواهد رسید.
اما اجازه بدهید نگاهی هم داشته باشیم به کاستیها در سطح ساختار و فرایند نشست که عبارتند از عدم ترسیم نقشهی راه عملیاتی و غفلت از افق اجرایی؛ با وجود محتوای غنی و اعداد شفاف؛ در این نشست هیچ برنامهی عملیاتی مشخص، جدول زمانی معین با تاریخهای کلیدی، تقسیمبندی شفاف نقشها و مسئولیتها میان نهادهای متولی یا جلسات پیگیری دورهای با دستورکار ازپیشتعیینشده، تعریف نشد. بنابراین، خروجیهای نشست عمدتاً در سطح اظهارنظرهای کلی، ابراز همدلی و وعدههای عمومی باقی ماند و به تعهدات ملموس، عینی، قابلاندازهگیری و زمانبندیشده منجر نشد.
همچنین غلبهی نسبی گفتوگوی یکسویه و فقدان مذاکرهی دوسویه ست: اگرچه فضای نشست نسبتاً باز و شنیده شدن نظرات خبرنگاران محترم شمرده شد، اما این رویداد بیشتر به ارائهی گزارش از سوی دانشگاه و بیان دیدگاهها، دغدغهها و پرسشهای خبرنگاران محدود گردید و به مذاکرهی واقعی و دوسویه برای ایجاد تعهدات متقابل، امضای تفاهمنامههای عملیاتی با سازوکارهای نظارت یا طراحی سازوکارهای مستمر و نهادینهشدهی همکاری (مانند کارگروه مشترک خبری – سلامت) ختم نگردید. این عدم تقارن در گفتوگو، عملاً فرصت تبدیل یک جلسهی خبری به یک پلتفرم مشارکتی برای حل مسائل را از بین برد و ناخودآگاه، پیام ضمنی “شنیدن، نه لزوماً عمل کردن” را به مخاطبان منتقل کرد!
دلیل اصلی ناقص ماندن این نشست در سطح همافزایی (به معنای خلق خروجیای فراتر از جمع تواناییهای فردی هر چند در عنوان نشست ذکر نشده بود)، به خلأ ساختاری بزرگتر در بدنهی رسانهای استان بازمیگردد. در غیاب یک خانهی مطبوعات فعال و قانونی، خبرنگاران فاقد یک صدای واحد و ساختار صنفی منسجم برای پیگیری مصوبات، ارائهی خواستههای دستهجمعی و پیگیری حقوق حرفهای خود هستند. از سوی دیگر، عدم تعیین نمایندهی ویژه از سوی دانشگاه برای پیگیری مستمر مباحث مطروحه و تبدیل آنها به اقدامات عینی، باعث شد این تعاملات در سطح یک جلسهی تشریفاتی باقی بماند و به چرخهی تکراری “گفتن مشکلات” بدون “حل کردن” آنها تبدیل شود.
استان زنجان از حیث تعداد رسانههای دارای مجوز، از وضعیت نسبتاً مناسبی برخوردار است. بر اساس آخرین آمارها (1403)، حدود ۹۶ رسانه در استان فعال هستند که شامل ۳۴ نشریهی مکتوب و ۴۵ پایگاه خبری برخط میشود. با این حال، فقدان آمار دقیق و بهروز از تعداد خبرنگاران حرفهای (بهویژه در حوزهی تخصصی سلامت)، خود یکی از نشانههای نابسامانی ساختاری این حوزه است. بهگونهای که مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان پیشتر اعلام کرده بود که آمار دقیقی از تعداد خبرنگاران حرفهای فعال در بخش خبر استان در دسترس نیست.
بر اساس برآوردهای موجود از منابع مختلف، تعداد خبرنگاران استان بین ۱۵۰ تا ۲۲۰ نفر تخمین زده میشود. فعالانی همچون خبرگزاریهای ایرنا، مهر، ایسنا، فارس و تسنیم در کنار پایگاههای محلیای چون مردمنو آنلاین، عصر زنجان، همدلی زنجان، صدای زنجان، پیام زنجان نیوز و… چهرهی رسانهای استان را شکل میدهند. با این حال، این تنوع کمی، هرگز به کیفیت مطلوب و اثرگذاری لازم ترجمه نشده و جامعهی رسانهای استان همچنان از انسجام صنفی و پشتیبانی حقوقی – معیشتی محروم است.
مهمترین خلأ موجود در بدنهی رسانهای استان، نبود یک خانهی مطبوعات فعال، قانونی و کارآمد است
مهمترین خلأ موجود در بدنهی رسانهای استان، نبود یک خانهی مطبوعات فعال، قانونی و کارآمد است. این نهاد صنفی که باید پشتیبان معیشت، حقوق، امنیت شغلی و انسجام جامعهی خبری باشد، عملاً از کار افتاده است. انتخابات هیئت مدیرهی این خانه چندین نوبت برگزار شده، اما به دلایل گوناگون و غیر صنفی، لغو شده است. آخرین تلاشها در تیرماه ۱۴۰۳ نیز با شکست مواجه شد و این نهاد عملاً از رسمیت افتاد. هرچند اخبار اخیر حاکی از آن است که خانهی مطبوعات زنجان با تکمیل مقدمات، صدور مجوز و فعال شدن سامانهی کشوری، بار دیگر در مسیر برگزاری انتخابات قرار گرفته است، اما ابهام در فرآیند آتی آن، همچنان پابرجاست و اعتماد خبرنگاران را نسبت به تحقق سریع این مهم کاهش داده است.
نبود این نهاد، تبعات گستردهای به دنبال داشته است که بهوضوح در تعاملات نهادی نظیر نشست با دانشگاه علوم پزشکی نیز اثرگذار بوده است. از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
افزایش آسیبپذیری خبرنگاران: مشکلاتی نظیر نبود امنیت شغلی، چالشهای بیمهای، بیثباتی معیشتی و فقدان پوشش حقوقی، بدون متولی رها شده و خبرنگاران را در موضعی ضعیف در برابر نهادهای قدرتمند قرار داده است.
فقدان مرجعیت و انسجام صنفی: جامعهی رسانهای بدون یکصدای واحد، قدرت چانهزنی، تأثیرگذاری و پیگیری دستهجمعی خود را از دست داده است؛ موضوعی که در نشست ۵ شهریور به روشنی دیده شد، جایی که هیچ ساختاری برای پیگیری منسجم خواستههای رسانهای وجود نداشت.
رکود تعاملات صنفی و حرفهای: بدون یک نهاد رسمی و فراگیر، امکان برگزاری نشستهای تخصصی، دورههای آموزشهای حرفهای، کارگاههای توانمندسازی و پیگیری حقوقی منسجم از بین رفته است که خود به افت کیفیت محتوای تولیدی و کاهش انگیزهی خبرنگاران دامن زده است.
در نهایت هر چند وظیفهی رسانه به شکل ذاتی ارائهی راهکار برای موضوع های نقد شده نیست، با این حال برای تکمیل این گزارش بد نیست نگاهی به برخی راه کارهای قابل اجرا و تامل شود. آنچه از بررسی این رویداد و بستر ساختاری آن برمیآید، این است که استان زنجان از یک سو دارای پتانسیل کمّی (ظرفیت شمارشی قابلقبول) در حوزهی رسانه (نزدیک به ۱۰۰ رسانهی دارای مجوز) است و از سوی دیگر، نبود یک تشکل صنفی قوی، تمام این پتانسیل را خنثی کرده و از تبدیل آن به سرمایهای اثرگذار برای توسعهی استان بازداشته است. نشست با دانشگاه علوم پزشکی گامی مثبت، اما ناقص بود؛ چرا که بدون ساختار صنفی منسجم، این تعاملات نمیتوانند به همافزایی واقعی منجر شوند و صرفاً به تکرار چرخهی بیان مشکلات بدون حلوفصل آنها تبدیل خواهند شد.
حوزهی رسانه و خبر در استان زنجان سالهاست با چالشها و مشکلات متعددی مواجه است
حوزهی رسانه و خبر در استان زنجان سالهاست با چالشها و مشکلات متعددی مواجه است؛ چالشهایی که بخش قابلتوجهی از آنها به نبود انسجام صنفی و فقدان نهادهای حامی بازمیگردد. برای برونرفت از این وضعیت، سه راهکار اساسی پیشنهاد میشود که در ادامه به آنها پرداخته میشود.
نخست، احیای فوری خانهی مطبوعات است؛ با رفع موانع قانونی، ترغیب حداکثری نامزدهای واجد شرایط، اطلاعرسانی گسترده و شفاف و همکاری همهی ذینفعان، باید هرچه سریعتر نسبت به برگزاری انتخابات معتبر و مشارکتمحور اقدام شود تا این نهاد به عنوان مرجع صنفی، ساماندهی و تقویت گردد. خوشبختانه نشانههایی از حرکت در این مسیر دیده میشود که باید با جدیت پیگیری شود.
دوم، تعریف نقشهی راه عملیاتی برای تعاملات نهادی است؛ بهگونهای که نهادهای اجرایی نظیر دانشگاه علوم پزشکی، پیش از برگزاری نشستهای مشابه، تفاهمنامههای عملیاتی با کمیتههای مشترک پیگیری، جدول زمانی مشخص و شاخصهای ارزیابی تدوین کنند. رسانهها نیز با هماهنگی یکدیگر (حتی در غیاب موقت خانهی مطبوعات)، خواستهها، پیشنهادها و مطالبات خود را بهصورت مکتوب، مستدل و منسجم ارائه دهند تا تعاملات از سطح تشریفاتی به سطح اجرایی ارتقا یابد.
و سوم، حمایت معیشتی و حقوقی موقت است؛ تا زمان احیای کامل خانهی مطبوعات، نهادهای متولی مانند ادارهی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان، بهصورت موقت و با تشکیل کارگروه ویژه، پیگیر مشکلات صنفی خبرنگاران (بهویژه در حوزهی بیمه، قراردادهای کاری و معیشت پایه) باشند تا از فرسایش سرمایهی انسانی حوزهی رسانه جلوگیری شود و انگیزهی فعالیت حرفهای در این عرصه حفظ گردد.
بدون تحقق این سه گام، جامعهی رسانهای زنجان همچنان در وضعیت سردرگمی و بیسامانی کنونی باقی خواهد ماند و ظرفیتهای ارزشمند آن برای توسعهی همهجانبهی استان، ناشکفته خواهد ماند.
و نهایت اینکه نشست 4 شهریور، زنگ خطری بود برای تمام نهادهایی که به نقش رسانه بهعنوان پل ارتباطی مردم و حاکمیت باور دارند؛ حال زمان آن رسیده که این زنگ را به گوش مسئولان اجرایی و صنفی برسانیم و از هماندیشی به همافزایی قدم برداریم؛ قدمی که نه تنها در کلمات، که در اقدامات عملی، تعهدات متقابل و ساختارهای پایدار، تبلور یابد.
