گرامیداشت هفته آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی؛
روایت توانمندسازی، مهارتآموزی و امیدآفرینی در مسیر توسعه پایدار
دکتر محمدحسین رستمخانی*
به مناسبت فرا رسیدن هفته آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی، بار دیگر فرصتی ارزشمند فراهم آمده است تا از جایگاه سترگ مهارت، تلاش، خلاقیت، خودباوری و نقش بیبدیل آموزشهای کاربردی در شکوفایی سرمایه انسانی و توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور سخن گفته شود؛ مناسبتی که نهتنها یادآور اهمیت فراگیری مهارت در زندگی فردی و اجتماعی است، بلکه نمادی روشن از عزم ملی برای حرکت به سوی اشتغال پایدار، تولید دانشبنیان، توانمندسازی نیروی انسانی و تقویت فرهنگ کار و کارآفرینی در جامعه به شمار میآید.
هفته آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی، در حقیقت پاسداشت اندیشهای عمیق و راهبردی است؛ اندیشهای که بر این باور استوار است که توسعه واقعی، از مسیر تربیت انسانهای توانمند، ماهر، مسئولیتپذیر و خلاق عبور میکند. در جهانی که شتاب تحولات فناورانه، اقتصادی و اجتماعی بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته، دیگر نمیتوان تنها با تکیه بر دانستههای نظری و محفوظات آموزشی، پاسخگوی نیازهای پیچیده بازار کار و اقتضائات زندگی امروز بود. آنچه امروز جوامع را به سمت پیشرفت، بهرهوری و استقلال اقتصادی سوق میدهد، برخورداری از سرمایه انسانی ماهر، نوآور و مجهز به مهارتهای تخصصی و حرفهای است.
در چنین شرایطی، آموزشهای فنی و حرفهای نقشی بنیادین و سرنوشتساز بر عهده دارند. این آموزشها با ایجاد پیوندی مؤثر میان دانش، تجربه، مهارت و نیاز واقعی بازار، بستری مناسب برای تربیت نیروی کار کارآمد و آماده به فعالیت فراهم میکنند. از سوی دیگر، کارآفرینی نیز بهعنوان جلوهای از اراده، نوآوری، ریسکپذیری هوشمندانه و خلق فرصت، حلقه مکمل این فرآیند محسوب میشود؛ چراکه مهارت، زمانی به بالندگی میرسد که در میدان عمل، به اشتغال، تولید، ارزشآفرینی و حل مسائل جامعه منجر شود.
امروزه بیش از هر زمان دیگری، اهمیت توجه به آموزشهای مهارتی در سیاستگذاریهای کلان کشور آشکار شده است. تجربه کشورهای موفق جهان نشان میدهد که هرجا نظام آموزش مهارتی بهصورت علمی، هدفمند و متناسب با نیازهای روز طراحی و اجرا شده، مسیر توسعه اقتصادی هموارتر، نرخ بیکاری کنترلپذیرتر و فرصتهای اشتغال پایدار فراگیرتر شده است. در این میان، آموزشهای فنی و حرفهای نهفقط یک ابزار آموزشی، بلکه یک راهبرد ملی برای توانمندسازی نسل جوان، کاهش فاصله میان آموزش و اشتغال، ارتقای بهرهوری و افزایش تابآوری اقتصادی جامعه به شمار میرود.
هفته آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی، فرصتی مغتنم برای بازخوانی نقش راهبردی مهارت در ساخت آینده است. این هفته، تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه یادآور مسئولیتی بزرگ برای همه نهادهای آموزشی، اجرایی، اقتصادی، فرهنگی و رسانهای کشور است تا بیش از پیش در جهت ترویج فرهنگ مهارتآموزی، حمایت از کارآفرینان، تقویت خوداشتغالی و گسترش فرصتهای یادگیری مادامالعمر گام بردارند. بدون تردید، آینده روشن کشور در گرو آن است که آموزش از حالت صرفاً تئوریک فاصله گرفته و به سمت تربیت انسانهایی سوق یابد که علاوه بر دانش، از قدرت عمل، خلق فرصت، حل مسئله و حضور مؤثر در عرصههای مختلف تولید و خدمات برخوردار باشند.
در این میان، نقش سازمان آموزش فنی و حرفهای و مجموعههای وابسته و همکار آن، نقشی بیبدیل، جریانساز و تحولآفرین است. این نهادها طی سالهای گذشته با وجود محدودیتها و دشواریهای گوناگون، توانستهاند با طراحی و اجرای دورههای متنوع مهارتی، توسعه زیرساختهای آموزشی، بهروزرسانی استانداردها، تعامل با صنایع، حمایت از مهارتآموزان و توجه به نیازهای اقشار مختلف جامعه، زمینهای ارزشمند برای تربیت نیروی انسانی ماهر و مستعد فراهم آورند. این تلاشها، بهویژه در شرایطی که اقتصاد کشور نیازمند تقویت تولید، اشتغالآفرینی و کاهش وابستگی است، اهمیتی دوچندان پیدا میکند.
اهمیت آموزشهای فنی و حرفهای زمانی بیشتر آشکار میشود که به واقعیتهای جامعه و نیازهای نسل جوان بنگریم. جمعیت قابل توجهی از جوانان، دانشآموختگان، جویندگان کار، زنان سرپرست خانوار، افراد دارای معلولیت، ساکنان مناطق کمبرخوردار و بسیاری از اقشار دیگر، برای ورود اثربخش به بازار کار نیازمند آموزشهایی هستند که آنان را در کوتاهترین زمان ممکن، به توانمندی عملی و قابلیت اشتغال برساند. آموزشهای مهارتی، دقیقاً در همین نقطه بهعنوان یک مسیر واقعبینانه، امیدبخش و اثربخش وارد عمل میشوند. این آموزشها ضمن ارتقای اعتمادبهنفس، روحیه خوداتکایی و استقلال فردی، بستر شکلگیری فعالیتهای اقتصادی کوچک و متوسط، مشاغل خانگی، کسبوکارهای نوآورانه و فرصتهای شغلی پایدار را فراهم میکنند.
کارآفرینی نیز در این منظومه، جایگاهی ممتاز و تعیینکننده دارد. کارآفرین، تنها یک فعال اقتصادی نیست؛ او فردی است که با تشخیص نیاز، کشف ظرفیت، استفاده از دانش و مهارت، و تبدیل ایده به عمل، چرخهای از امید، اشتغال و ارزشافزوده را در جامعه به حرکت درمیآورد. کارآفرینی میتواند از یک کارگاه کوچک، یک ایده نو، یک خدمت تازه، یا حتی یک مهارت ساده آغاز شود، اما در صورت حمایت و هدایت مناسب، آثار گستردهای در اقتصاد محلی و ملی برجای میگذارد. از این منظر، پیوند آموزشهای فنی و حرفهای با کارآفرینی، یکی از کلیدیترین راهکارها برای تحقق توسعه متوازن و مردمی است.
در استان زنجان نیز، همچون دیگر نقاط کشور، ظرفیتهای قابل توجهی در حوزه مهارتآموزی، تولید، صنعت، خدمات، کشاورزی، صنایعدستی، فناوریهای نوین و کسبوکارهای بومی وجود دارد. بهرهگیری صحیح از این ظرفیتها، مستلزم آن است که آموزشهای مهارتی بهصورت دقیق، هدفمند و متناسب با مزیتهای منطقهای توسعه یابد. تربیت نیروی انسانی ماهر برای صنایع استان، توانمندسازی جوانان در حوزههای نوظهور، حمایت از بانوان در راهاندازی مشاغل پایدار، کمک به فارغالتحصیلان برای ورود عملی به عرصه کسبوکار، و تقویت روحیه کارآفرینی در میان نوجوانان و جوانان، از جمله اقداماتی است که میتواند آثار ماندگاری در پیشرفت همهجانبه استان بر جای گذارد.
بیگمان، نقش رسانهها در فرهنگسازی پیرامون آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی بسیار مهم است. رسانه میتواند با روایت تجربههای موفق، معرفی الگوهای اثرگذار، بازتاب ظرفیتهای مغفولمانده، طرح مسائل و نیازها، و تقویت گفتمان مهارتمحور، سهمی مؤثر در جهتدهی افکار عمومی و همراهسازی جامعه با ضرورتهای امروز و فردا ایفا کند. در جهان امروز، توسعه بدون روایتگری درست و بدون اقناع افکار عمومی امکانپذیر نیست و از این رو، پیوند میان رسانه، مهارت و کارآفرینی پیوندی راهبردی و اثرگذار است.
آنچه آموزشهای فنی و حرفهای را از بسیاری از شیوههای سنتی آموزش متمایز میکند، ماهیت کاربردی، انعطافپذیر و مسئلهمحور آن است. در این شیوه آموزشی، فرد نهتنها با مفاهیم آشنا میشود، بلکه میآموزد چگونه دانستهها را به توان عملی، خدمات واقعی و محصولات مورد نیاز جامعه تبدیل کند. این نوع آموزش، بهویژه در دورهای که بازار کار بهشدت متحول شده و مهارتهای نوظهور جایگاه ویژهای یافتهاند، ضرورتی اجتنابناپذیر به شمار میرود. از فناوری اطلاعات و ارتباطات گرفته تا تعمیرات تخصصی، برق، مکانیک، جوشکاری، طراحی، صنایع غذایی، پوشاک، صنایعدستی، گردشگری، کشاورزی نوین، خدمات سلامتمحور و دهها حوزه دیگر، همگی نیازمند آموزشهای مهارتی استاندارد و روزآمد هستند.
از سوی دیگر، گسترش فرهنگ کارآفرینی در جامعه، مستلزم نگاهی فراتر از آموزشهای کلاسیک است. کارآفرینی صرفاً با ارائه چند مفهوم نظری شکل نمیگیرد، بلکه نیازمند تربیت ذهنهای خلاق، تقویت روحیه مسئولیتپذیری، آموزش مهارت حل مسئله، ارتقای توان تصمیمگیری، آشنایی با فضای کسبوکار و حمایت از ایدههای نو است. اگر در مدارس، دانشگاهها، مراکز مهارتی و نهادهای فرهنگی، روحیه کار، تولید، نوآوری و خودباوری بهصورت هدفمند تقویت شود، بدون تردید نسلی شکل خواهد گرفت که بهجای انتظار برای فرصت، خود به خلق فرصت میاندیشد. چنین نسلی، موتور محرک اقتصاد آینده خواهد بود.
در سالهای اخیر، اهمیت آموزشهای فنی و حرفهای در کاهش آسیبهای اجتماعی نیز مورد توجه جدی قرار گرفته است. مهارتآموزی، تنها یک مسیر اقتصادی نیست؛ بلکه راهی برای بازسازی امید، احیای کرامت انسانی و بازگشت فعالانه افراد به متن جامعه نیز محسوب میشود. هرگاه فردی به مهارتی مجهز میشود، علاوه بر آنکه شانس بیشتری برای اشتغال و درآمدزایی پیدا میکند، احساس مفید بودن، اعتماد به نفس و تعلق اجتماعی او نیز افزایش مییابد. به همین دلیل، سرمایهگذاری در حوزه مهارت، نوعی سرمایهگذاری فرهنگی و اجتماعی نیز به شمار میآید و آثار آن بهمراتب فراتر از ارقام و شاخصهای صرف اقتصادی است.
در این میان، توجه ویژه به زنان، روستاییان، ساکنان مناطق کمتر برخوردار و گروههای نیازمند حمایت، از اهمیت بسزایی برخوردار است. آموزشهای فنی و حرفهای میتوانند نقش مؤثری در توانمندسازی این اقشار ایفا کنند و زمینهساز مشارکت فعالتر آنان در چرخه تولید و درآمد شوند. بسیاری از مشاغل خرد، خانگی، محلی و بومی، در صورت بهرهگیری از آموزش صحیح، مشاوره کاربردی، بازاریابی مناسب و حمایتهای تسهیلگرانه، قابلیت تبدیل شدن به کسبوکارهای پایدار و ارزشآفرین را دارند. این امر بهویژه در استانهایی با ظرفیتهای فرهنگی، هنری، تولیدی و کشاورزی همچون زنجان، از جایگاهی ویژه برخوردار است.
از منظر توسعه منطقهای، گسترش آموزشهای مهارتی و کارآفرینی میتواند به کاهش مهاجرتهای ناخواسته، تقویت اقتصاد محلی و استفاده بهینه از ظرفیتهای بومی کمک کند. زمانی که جوانان در شهرها و روستاهای خود، فرصت آموزش، اشتغال و پیشرفت ببینند، انگیزه بیشتری برای ماندن، ساختن و توسعه محیط زندگی خویش خواهند داشت. از این رو، توجه به آموزشهای فنی و حرفهای باید با نگاه عدالتمحور، آیندهنگر و مبتنی بر نیازهای واقعی هر منطقه دنبال شود.
هفته آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی، همچنین مجالی برای قدردانی از مربیان، استادکاران، مدیران، کارشناسان، برنامهریزان، خیران، صنعتگران، صاحبان کسبوکار و همه کسانی است که به هر شکل در مسیر آموزش، انتقال تجربه، مهارتافزایی و اشتغالآفرینی نقشآفرین هستند. بیتردید، موفقیت در این عرصه حاصل تلاش جمعی و همکاری میان بخشهای مختلف است. هیچ نظام مهارتی پویایی بدون مشارکت دولت، بخش خصوصی، صنایع، دانشگاهها، رسانهها و خانوادهها به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. این همافزایی، کلید عبور از چالشها و رسیدن به افقی روشنتر در حوزه اشتغال و توسعه انسانی است.
امروز یکی از مهمترین ضرورتها، نزدیکتر شدن آموزشهای مهارتی به نیازهای واقعی بازار کار است. هرچه این ارتباط عمیقتر، نظاممندتر و مستمرتر باشد، اثربخشی آموزشها نیز بیشتر خواهد شد. تدوین استانداردهای آموزشی متناسب با تحولات فناوری، نیازسنجی دقیق مهارتها، بهرهگیری از ظرفیت بنگاههای اقتصادی، توسعه آموزشهای مبتنی بر محیط کار، و حمایت از کارورزی و مهارتورزی، از جمله اقداماتی است که میتواند این پیوند را تقویت کند. در واقع، آموزش زمانی ارزشمندتر میشود که به اشتغال، بهرهوری و حل مسئله بینجامد و مهارت زمانی کامل میشود که در متن زندگی و کار به کار گرفته شود.
تسهیل فرایندهای اداری، دسترسی به مشاوره تخصصی، حمایت از بازاریابی و فروش، معرفی ظرفیتها، شبکهسازی میان فعالان اقتصادی، استفاده از تجربیات موفق، و تقویت نظامهای پشتیبان، از جمله عواملی است که میتواند انگیزه و توان کارآفرینان را افزایش دهد.
از سوی دیگر، تحولات دیجیتال و ظهور مشاغل جدید، ضرورت بازتعریف بخشی از آموزشهای فنی و حرفهای را دوچندان کرده است. دنیای امروز، دنیای مشاغل ایستا نیست. بسیاری از حرفهها در حال تغییر، ادغام یا بازآفرینیاند و در مقابل، مهارتهای جدیدی در حال ظهور هستند که نیازمند برنامهریزی دقیق آموزشیاند. بنابراین، رویکرد آیندهنگر در آموزشهای مهارتی، نه یک انتخاب، بلکه یک الزام است. تجهیز مراکز آموزشی، توانمندسازی مربیان، بهروزرسانی سرفصلها، و تقویت آموزشهای فناورانه، باید بهصورت پیوسته در دستور کار قرار گیرد تا نسل جوان بتواند با آمادگی بیشتری وارد آینده شود.
در کنار این تحولات، نباید از اهمیت مهارتهای نرم نیز غافل شد. مهارتهایی مانند ارتباط مؤثر، کار تیمی، نظمپذیری، مسئولیتپذیری، اخلاق حرفهای، مدیریت زمان، تفکر خلاق و تابآوری، مکمل ضروری مهارتهای فنی هستند. کارفرمایان امروز، علاوه بر توان تخصصی، به دنبال نیروهایی هستند که از بلوغ حرفهای، تعهد کاری و قدرت سازگاری با محیط برخوردار باشند. از این رو، هر برنامه جامع مهارتآموزی باید به تربیت همهجانبه نیروی انسانی توجه داشته باشد تا افراد نهفقط برای یافتن شغل، بلکه برای ماندگاری و موفقیت در آن نیز آماده شوند.
کارآفرینی نیز زمانی به شکوفایی واقعی میرسد که در کنار آموزش، از بسترهای حمایتی مناسب برخوردار باشد. تسهیل فرایندهای اداری، دسترسی به مشاوره تخصصی، حمایت از بازاریابی و فروش، معرفی ظرفیتها، شبکهسازی میان فعالان اقتصادی، استفاده از تجربیات موفق، و تقویت نظامهای پشتیبان، از جمله عواملی است که میتواند انگیزه و توان کارآفرینان را افزایش دهد. بسیاری از ایدههای نو، تنها به این دلیل به نتیجه مطلوب نمیرسند که حلقههای واسط میان آموزش، تولید و بازار بهخوبی تکمیل نشدهاند. رفع این خلأ، نیازمند نگاه مسئلهمحور و همکاری چندجانبه است.
بیتردید، توجه به آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی، تنها وظیفه یک دستگاه یا یک نهاد نیست، بلکه مسئولیتی ملی و فراگیر است. خانوادهها باید مهارتآموزی را بخشی از مسیر رشد فرزندان خود بدانند؛ مدارس باید از سنین پایین، نگرش مثبت به کار، تولید و مهارت را تقویت کنند؛ دانشگاهها باید در کنار آموزش نظری، به توانمندسازی عملی دانشجویان توجه بیشتری داشته باشند؛ صنایع باید در تربیت نیروی انسانی آیندهنگرانه مشارکت کنند؛ و رسانهها نیز باید با تبیین اهمیت این حوزه، افکار عمومی را به سمت فرهنگ مهارتمحوری هدایت کنند.
در همین راستا، گرامیداشت هفته آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی، میتواند به بستری برای گفتوگو، هماندیشی، بازنگری و تصمیمسازی تبدیل شود. این مناسبت، زمان مناسبی است تا ضمن ارج نهادن به دستاوردها، چالشها نیز با نگاهی صادقانه و کارشناسانه مورد بررسی قرار گیرند. حرکت به سوی نظامی کارآمدتر در حوزه مهارتآموزی، مستلزم شناخت دقیق موانع، بهرهگیری از تجربههای موفق و تداوم اصلاحات ساختاری و اجرایی است. بیشک هر گامی که در این مسیر برداشته شود، سرمایهگذاری مستقیمی برای آینده کشور خواهد بود.
هفته آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی، یادآور این حقیقت روشن است که آینده را نه در آرزوها، بلکه در دستان توانمند، ذهنهای خلاق و ارادههای مصمم میتوان ساخت
در استان زنجان، با توجه به ظرفیتهای متنوع اقتصادی، فرهنگی و انسانی، توجه مضاعف به آموزشهای مهارتی میتواند منشأ تحولات ارزشمند باشد. استفاده از توان جوانان مستعد، بهرهبرداری از ظرفیت صنایع و واحدهای تولیدی، توسعه مهارتهای مرتبط با مزیتهای محلی، حمایت از مشاغل نو و دانشبنیان، و تقویت زنجیره آموزش تا اشتغال، میتواند به الگویی موفق در توسعه استانی تبدیل شود. رسانههای محلی نیز میتوانند در این مسیر، با برجستهسازی تجربههای امیدبخش و انعکاس دستاوردهای ملموس، روحیه خودباوری و مشارکت اجتماعی را تقویت کنند.
ضمن گرامیداشت این هفته ارزشمند، بر این باور هستیم که مسیر پیشرفت و آبادانی، از جاده علم، مهارت، کار و کارآفرینی میگذرد. جامعهای که در آن مهارت منزلت داشته باشد، کار ارزش تلقی شود، نوآوری حمایت گردد و فرصت برای شکوفایی استعدادها فراهم آید، بیتردید در برابر دشواریها مقاومتر، در عرصه رقابت موفقتر و در ساخت آینده امیدوارتر خواهد بود. امروز، بیش از هر زمان دیگر، نیازمند آن هستیم که مهارت را نه یک انتخاب حاشیهای، بلکه یک ضرورت بنیادین برای زندگی، اشتغال و توسعه بدانیم.
در پایان، هفته آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی را به همه فعالان این عرصه، بهویژه مربیان پرتلاش، مهارتآموزان مستعد، کارآفرینان خلاق، مدیران متعهد، صنعتگران، تولیدکنندگان، خانوادههای همراه و تمامی کسانی که با کار، همت و اندیشه خود چراغ امید و خودکفایی را در جامعه روشن نگه داشتهاند، صمیمانه تبریک و تهنیت عرض میکنم. امید آنکه با تداوم این مسیر ارزشمند، شاهد تقویت بیش از پیش فرهنگ مهارتآموزی، رونق کارآفرینی، کاهش بیکاری، افزایش بهرهوری و شکوفایی همهجانبه استان زنجان و ایران عزیز باشیم.
هفته آموزشهای فنی و حرفهای و کارآفرینی، یادآور این حقیقت روشن است که آینده را نه در آرزوها، بلکه در دستان توانمند، ذهنهای خلاق و ارادههای مصمم میتوان ساخت؛ و چه زیباست اگر این آینده، با مهارت، تلاش، همدلی و امید رقم بخورد.
*نایب رییس و دبیرانجمن مهندسان مشاور استان زنجان
