فرمانیه زنجان؛ واقعاً در زنجان قحطی اسم است؟
رحیم اسماعیلی
تیتر خبری ایسنا توجهم را جلب کرد: «احداث دو مدرسه خیرساز در فرمانیه زنجان».
اول فکر کردم شاید خبرنگار اشتباه کرده باشد. تا آنجا که میدانم، در زنجان محلهای به نام «فرمانیه» نداریم. با خودم گفتم شاید منظورش فرمانیه تهران بوده و نام زنجان اشتباهی در تیتر آمده است. اما خبر را که کامل خواندم، دیدم نه؛ ظاهراً دو مدرسه در شهرک فرهنگیان، یکی از محلههای جدید زنجان، در حال احداث است و این محدوده را «فرمانیه» نامیدهاند.
همینجا یک سؤال ساده برایم پیش آمد: چرا فرمانیه؟
البته این اولین بار نیست که در زنجان با چنین نامهایی روبهرو میشویم. سالهاست اسمهایی مثل گلشهر، پونک، زعفرانیه، اندیشه، منظریه و نمونههای دیگر را در گوشهوکنار شهر میبینیم؛ نامهایی که بعضی مستقیماً از تهران و کرج آمدهاند و بعضی هم دستکم آدم را یاد محلههای این دو شهر میاندازند.
چرا از نام شهرها و مناطق استان، نامهای قدیمی و فراموششده و حتی واژههای زیبای بومی استفاده نکنیم؟
شاید برای بعضیها این موضوع چندان مهم نباشد. بالاخره اسم است دیگر؛ چه فرقی میکند یک محله چه نامی داشته باشد؟
اما به نظر من فرق میکند. نام یک محله بخشی از هویت آن محله و در نهایت بخشی از هویت شهر است.
هر شهر نامهای خودش را دارد؛ نامهایی که از تاریخ، جغرافیا، فرهنگ، آدمها و خاطرههای آن شهر آمدهاند. محلهای که امروز ساخته میشود، میتواند نام یکی از روستاها و آبادیهای قدیمی منطقه را زنده نگه دارد، میتواند به نام یک شخصیت فرهنگی یا تاریخی نامگذاری شود، میتواند از یک ویژگی جغرافیایی یا یک واژه قدیمی و زیبای بومی استفاده کند.
اما ما چه میکنیم؟
میرویم سراغ نامهایی که در تهران و کرج شناخته شدهاند و همانها را روی محلههای تازهساز زنجان میگذاریم.
واقعاً در زنجان قحطی اسم است؟
شهری با این همه سابقه تاریخی و فرهنگی، با دهها روستا و آبادی قدیمی، محلههای تاریخی، شخصیتهای علمی و فرهنگی، شاعران، نویسندگان، بزرگان و نامهای جغرافیایی بومی، واقعاً برای نامگذاری یک شهرک یا محله جدید باید دست به دامان «فرمانیه» و «زعفرانیه» و «پونک» شود؟
به نظرم مسئله از دو حالت خارج نیست؛ یا کسانی که درباره نامگذاری محلهها تصمیم میگیرند، این گنجینه را نمیشناسند، یا تصور میکنند نامهای تهرانی برای یک محله تازهساز، کلاس و اعتبار بیشتری میآورد.
اگر حالت دوم باشد، موضوع حتی تأسفبارتر است.
چرا نام روستاها و آبادیهایی را که در توسعه شهری آرامآرام از بین میروند، زنده نکنیم؟
چون در این صورت، ما فقط یک نام را انتخاب نکردهایم؛ داریم به فرزندان خودمان یاد میدهیم که برای زیباتر و معتبرتر شدن، باید شبیه تهران باشیم.
«فرمانیه» در تهران فقط یک کلمه نیست. پشت این نام، یک جغرافیا، یک سابقه و یک تصویر ذهنی از تهران وجود دارد. اما وقتی همین نام را بدون هیچ پیوندی با تاریخ و جغرافیای زنجان روی یک شهرک تازهساز میگذاریم، چه چیزی به هویت زنجان اضافه کردهایم؟
هیچ.
اتفاقاً ممکن است بخشی از هویت خودمان را هم فراموش کنیم.
موضوع وقتی جدیتر میشود که بدانیم زنجان در حال توسعه است و محلههای جدید یکی پس از دیگری شکل میگیرند. امروز شاید انتخاب یک اسم ساده به نظر برسد، اما چند دهه بعد، همین نامها بخشی از حافظه شهری زنجان خواهند شد.
شهر فقط با بتن و آسفالت و ساختمان ساخته نمیشود؛ با خاطره و نام هم ساخته میشود.
پس چرا از نامهای خودمان استفاده نکنیم؟
چرا نام روستاها و آبادیهایی را که در توسعه شهری آرامآرام از بین میروند، زنده نکنیم؟ چرا نام شخصیتهای فرهنگی و تاریخی زنجان و آذربایجان را وارد نقشه شهر نکنیم؟ چرا از نام شهرها و مناطق استان، نامهای قدیمی و فراموششده و حتی واژههای زیبای بومی استفاده نکنیم؟
اینها همه میتوانند به محلههای جدید زنجان هویت بدهند.
البته یک نکته را هم باید روشن کرد؛ مسئله این نیست که هر نام غیربومی الزاماً بد است یا استفاده از یک نام خاص ممنوع باشد. بحث بر سر نگاه و رویکرد نامگذاری است. اینکه آیا هنگام نامگذاری، اصلاً به این فکر کردهایم که اینجا زنجان است و نه تهران؟
اگر «فرمانیه» واقعاً نام رسمی این شهرک شده باشد، شاید بد نباشد مسئولان مربوطه توضیح دهند که این نام بر چه اساسی انتخاب شده است. آیا پشت آن سابقهای محلی وجود دارد؟ آیا نامی تاریخی بوده که دوباره احیا شده است؟ یا صرفاً نامی آشنا و به اصطلاح شیک انتخاب شده است؟
اگر پاسخ مورد آخر باشد، باید پرسید: چرا؟
شورای شهر، شهرداری و سایر دستگاههای مسئول در نامگذاری محلهها، خیابانها و شهرکهای جدید، گنجینه بزرگی در اختیار دارند؛ گنجینهای که بخشی از آن در کتابهای تاریخ، بخشی در حافظه مردم و بخشی هم در نام روستاها و آبادیهای قدیمی منطقه باقی مانده است.
کافی است کمی بیشتر به اطراف خودمان نگاه کنیم.
زنجان برای هویت شهری خودش نه به فرمانیه نیاز دارد، نه به زعفرانیه و پونک. زنجان آنقدر نام و نشان دارد که بتواند محلههای جدیدش را با نامهای خودش صدا بزند.
شاید وقت آن رسیده باشد که مسئولان پیش از انتخاب نام بعدی، به جای اینکه در نقشه تهران و کرج دنبال اسم بگردند، کمی هم در تاریخ و فرهنگ همین شهر جستوجو کنند.
آخر اگر قرار است اینجا زنجان باشد، چرا نام محلههایش باید ما را یاد تهران و کرج بیندازد؟
