بندر خشک؛ ضرورتی راهبردی برای توسعه اقتصادی، تسهیل ترانزیت و ارتقای جایگاه ملی استان
دکتر محمدحسین رستمخانی*
استان زنجان به دلیل موقعیت ممتاز جغرافیایی، استقرار در مسیر کریدورهای مهم مواصلاتی و برخورداری از ظرفیتهای صنعتی، معدنی و بازرگانی، از قابلیت آن برخوردار است که در دهه پیش رو به یکی از مهمترین مراکز لجستیکی کشور تبدیل شود. با این حال، تحقق این جایگاه نیازمند عبور از نگاه صرفاً عبوری به استان و حرکت به سمت ایجاد زیرساختهای نوین حملونقل و تجارت است. در این میان، «بندر خشک» نه فقط یک پروژه عمرانی، بلکه یک راهبرد کلان برای افزایش بهرهوری اقتصادی، کاهش هزینههای تجارت، تسهیل حملونقل بینالمللی، توسعه ترانزیت منطقهای و ارتقای نقش زنجان در شبکه ملی و فراملی لجستیک به شمار میرود.
زنجان، سالهاست که از مزیت جغرافیایی خود بهرهمند است، اما هنوز نتوانسته به همان نسبت، از این مزیت در قالب ارزش افزوده اقتصادی، درآمدهای پایدار لجستیکی، جذب سرمایهگذاری و تثبیت جایگاه خود در زنجیره تأمین ملی بهرهبرداری کامل کند. حجم قابل توجهی از بار، کالا، کامیون و تردد تجاری از مسیرهای استان عبور میکند، اما سهم استان از این جریان عظیم اقتصادی، به اندازه ظرفیتهای واقعی آن نیست. همین واقعیت، ضرورت پرداختن جدی به موضوع بندر خشک را دوچندان میکند.
بندر خشک در ادبیات اقتصادی و حملونقل، یک پایانه داخلیِ متصل به شبکههای حملونقل جادهای و ریلی است که بخشی از کارکردهای بنادر و مبادی ورودی و خروجی کالا را در داخل سرزمین بر عهده میگیرد. این زیرساخت، امکان انجام تشریفات گمرکی، انبارداری، تجمیع و توزیع بار، مدیریت کانتینر، رهگیری محموله و ارائه خدمات مکمل بازرگانی را در نزدیکترین نقطه به مراکز تولید و مصرف فراهم میآورد. از این منظر، بندر خشک برای استانی مانند زنجان، یک حلقه مفقوده در زنجیره توسعه اقتصادی محسوب میشود.
چرا زنجان به بندر خشک نیاز دارد؟
زنجان از منظر مکانی، در نقطهای قرار گرفته که میتواند میان بنادر جنوبی، بازارهای داخلی و مرزهای شمالغرب و غرب کشور، نقش پیونددهنده ایفا کند. نزدیکی نسبی به قطبهای صنعتی، قرارگیری در مسیر ارتباطی تهران، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، کردستان و دسترسی مناسب به شبکههای حملونقل، این استان را در موقعیت ممتازی قرار داده است. با این حال، نبود یک مرکز لجستیکی جامع و یک بندر خشک مجهز، موجب شده است بخش مهمی از ظرفیت ترانزیتی استان بالفعل نشود.
امروزه فعالان اقتصادی، تولیدکنندگان، صادرکنندگان و واردکنندگان برای انجام بخشی از فرآیندهای گمرکی، انبارداری، تشریفات ترخیص، تجمیع محموله و انتقال سازمانیافته بار، ناگزیر به استفاده از ظرفیتهایی خارج از استان هستند. این موضوع هم زمان تجارت را افزایش میدهد، هم هزینه را بالا میبرد و هم بخشی از منافع اقتصادی را از زنجان خارج میکند. در شرایطی که رقابت اقتصادی بر پایه سرعت، دقت و کاهش هزینه شکل میگیرد، فقدان چنین زیرساختی به معنای عقبماندن از استانها و مناطق رقیب است.
آسیبشناسی وضعیت فعلی
واقعیت آن است که اقتصاد لجستیکی استان زنجان، علیرغم ظرفیتهای فراوان، با چند چالش اصلی مواجه است. نخست آنکه بخش بزرگی از نقش استان در شبکه حملونقل، همچنان در حد یک مسیر عبوری باقی مانده است. کامیونها، کالاها و محمولهها از استان عبور میکنند، اما توقف آنها به خلق ارزش افزوده مؤثر برای زنجان منجر نمیشود. این یعنی جغرافیا وجود دارد، اما زیرساخت تبدیل جغرافیا به ثروت، هنوز کامل نشده است.
دومین چالش، وابستگی بالا به حملونقل جادهای بدون تکمیل مناسب زیرساختهای ترکیبی است. در دنیای جدید لجستیک، مزیت اصلی از آنِ مناطقی است که بتوانند حملونقل چندوجهی، بهویژه پیوند جاده و ریل، را به خدمت تجارت درآورند. در غیاب یک بندر خشک، امکان بهرهبرداری مؤثر از این ظرفیت بهشدت محدود میشود.
چالش سوم، پراکندگی بخشی از خدمات مرتبط با تجارت خارجی است. هنگامی که تاجر یا تولیدکننده برای انجام فرآیندهای مختلف ناچار باشد به چند مرکز، چند شهر یا چند نهاد مراجعه کند، هم زمان از دست میرود و هم هزینههای آشکار و پنهان افزایش مییابد. بندر خشک دقیقاً میتواند به عنوان یک «نقطه تمرکز خدمات» عمل کند و بسیاری از این گسستها را کاهش دهد.
چهارمین چالش، از دست رفتن فرصتهای سرمایهگذاری در حوزههای مکمل است. بندر خشک فقط یک محوطه بار نیست؛ زمینهساز ایجاد انبارهای تخصصی، سردخانه، مراکز بستهبندی، شرکتهای حملونقل، شرکتهای فورواردری، کارگزاریهای گمرکی، خدمات بیمه، فناوریهای رهگیری بار و دهها فعالیت اقتصادی وابسته است. نبود این زیرساخت، به معنای به تعویق افتادن زنجیرهای از فرصتهای شغلی و سرمایهگذاری است.
بندر خشک چه مسألهای را حل میکند؟
اگر بخواهیم به زبان ساده بگوییم، بندر خشک سه مسأله اصلی را برای زنجان حل میکند: زمان، هزینه و تمرکز خدمات. در شرایط فعلی، هر میزان که زمان ماندگاری کالا در مبادی مختلف بیشتر شود، هزینه تجارت افزایش مییابد. هر میزان که فاصله خدمات گمرکی و لجستیکی از محل تولید بیشتر باشد، بهرهوری پایینتر میآید. و هر میزان که خدمات مرتبط پراکندهتر باشد، تاجر و تولیدکننده با پیچیدگی بیشتری مواجه میشود.
بندر خشک با انتقال بخشی از عملیات گمرکی و لجستیکی به داخل استان، این امکان را فراهم میکند که تولیدکننده زنجانی یا فعال اقتصادی مرتبط با استان، بسیاری از نیازهای خود را در یک چارچوب منسجمتر، سریعتر و اقتصادیتر تأمین کند. این زیرساخت همچنین قدرت برنامهریزی برای صادرات و واردات را بالا میبرد و به بنگاهها کمک میکند با اطمینان بیشتری وارد بازارهای بزرگتر شوند.
نقش بندر خشک در حملونقل بینالمللی و ترانزیت
یکی از مهمترین ابعاد این پروژه، اثر آن بر حملونقل بینالمللی است. بندر خشک میتواند زنجان را به یک گره مؤثر در زنجیره حرکت کالا از بنادر جنوبی به شمالغرب و بالعکس تبدیل کند. در چنین شرایطی، استان دیگر فقط مسیر عبور نیست، بلکه به محل پردازش، تجمیع، توزیع، مدیریت و هدایت بار تبدیل میشود.
در حوزه ترانزیت نیز، این پروژه میتواند زمینهساز شکلگیری مزیتهای تازه برای استان باشد. هرچه استان بتواند خدمات کاملتر، سریعتر و مطمئنتری برای کامیونها، شرکتهای حملونقل و صاحبان کالا فراهم کند، سهم بیشتری از بازار ترانزیت منطقهای را به دست خواهد آورد. در فضای رقابتی منطقه، هر استان و هر کشور میکوشد بخشی از مسیرها و جریانهای کالایی را به سمت خود جذب کند. زنجان برای آنکه در این رقابت سهم شایستهای داشته باشد، ناگزیر به تقویت بنیانهای لجستیکی خویش است.
کارنه تیر و فرصت ویژه برای زنجان
در بحث حملونقل بینالمللی، موضوع کارنه تیر جایگاهی ویژه دارد. کارنه تیر یکی از سازوکارهای مهم تسهیل ترانزیت بینالمللی است که امکان جابهجایی محمولهها را با تشریفات سادهتر، امنیت بیشتر و سرعت بالاتر فراهم میکند. هرچه زیرساختهای استانی برای پشتیبانی از عملیات مرتبط با این نظام ترانزیتی کاملتر باشد، جذابیت آن استان برای فعالان حملونقل بینالمللی بیشتر خواهد شد.
بندر خشک زنجان میتواند بستر مناسبی برای توسعه خدمات مرتبط با کارنه تیر فراهم آورد. این موضوع از یک سو باعث افزایش سرعت جابهجایی بار میشود و از سوی دیگر، به ارتقای اعتبار و جایگاه استان در شبکه ترانزیتی کشور کمک میکند. اگر زنجان بتواند در آینده نزدیک خود را به عنوان نقطهای قابل اتکا در ارائه خدمات ترانزیتی و گمرکی معرفی کند، سهم آن از بازار منطقهای به شکل محسوسی افزایش خواهد یافت.
بندر خشک و ارتقای جایگاه زنجان به عنوان هاب لجستیکی
هاب لجستیکی شدن، صرفاً یک عنوان تبلیغاتی نیست. هاب لجستیکی یعنی استانی بتواند در مقیاس ملی یا منطقهای، نقش مرکز توزیع، تمرکز، تجمیع و هدایت بار را ایفا کند. این هدف تنها با شعار به دست نمیآید؛ نیازمند زمین مناسب، اتصال ریلی و جادهای، خدمات گمرکی، انبارداری پیشرفته، سامانههای هوشمند، حضور بخش خصوصی توانمند و هماهنگی مستمر بین دستگاههاست.
زنجان از این منظر، بیش از آنکه نیازمند خلق مزیت از صفر باشد، نیازمند سازماندهی و بالفعلسازی مزیتهای موجود است. بندر خشک میتواند همان پروژه پیشرانی باشد که سایر حلقهها را نیز به حرکت درمیآورد. وقتی چنین زیرساختی ایجاد شود، صنایع جدید نیز برای استقرار در استان رغبت بیشتری خواهند داشت، زیرا میدانند دسترسی آنها به مسیرهای حمل، خدمات گمرکی و بازارهای داخلی و خارجی تسهیل شده است.
نقش مثبت اتاق بازرگانی، صنایع ، معادن و کشاورزی زنجان
در این میان، باید با صراحت از نقش مثبت و آیندهنگرانه اتاق بازرگانی زنجان یاد کرد. اتاق بازرگانی به عنوان پارلمان بخش خصوصی، در سالهای اخیر در طرح مسائل کلیدی حوزه تجارت، حملونقل، صادرات و لجستیک، نقش مهمی در ایجاد مطالبهگری کارشناسانه و پیوند میان فعالان اقتصادی و نهادهای تصمیمگیر داشته است. پرداختن به موضوع بندر خشک نیز از جمله مباحثی است که با حمایت و پیگیری نهادهای بخش خصوصی، میتواند از سطح ایده به سطح اقدام عملی نزدیکتر شود.
اتاق بازرگانی زنجان به دلیل ارتباط مستقیم با بازرگانان، صنعتگران، صادرکنندگان و شرکتهای خدماتی، بهتر از بسیاری از نهادها میتواند نیازهای واقعی اقتصاد استان را درک و منتقل کند. این ظرفیت، اگر با حمایت دستگاههای اجرایی همراه شود، میتواند به شکلگیری یک اجماع مؤثر برای پیشبرد پروژه بندر خشک بینجامد. واقعیت آن است که توسعه لجستیکی بدون شنیدن صدای بخش خصوصی، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید و از این حیث، جایگاه اتاق بازرگانی در این مسیر بسیار تعیینکننده است .
نقش دستگاههای اجرایی و نهادهای ذیربط
در کنار اتاق بازرگانی، باید از نقش و مسئولیت مهم دستگاههای ذیربط استانی نیز سخن گفت. استانداری زنجان، ادارهکل راه و شهرسازی، ادارهکل گمرک، ادارهکل صمت، شرکت شهرکهای صنعتی، بخش حملونقل، شهرداریها و سایر نهادهای مرتبط، هر یک بخشی از این پازل توسعه را در اختیار دارند. خوشبختانه در سالهای اخیر، نگاه به ضرورت توسعه زیرساختها در استان تقویت شده و همین موضوع میتواند بستر مناسبی برای حرکتهای بزرگتر باشد.
پروژهای در تراز بندر خشک، بیش از هر چیز به همافزایی نیاز دارد. اگر هر دستگاه صرفاً در محدوده بخشی خود عمل کند، پروژه یا به تأخیر میافتد یا اثربخشی لازم را پیدا نمیکند. اما اگر یک اراده مشترک استانی شکل بگیرد، میتوان موانع را مرحلهبهمرحله برطرف کرد. در این مسیر، نقش استانداری به عنوان محور هماهنگی، بسیار مهم است و دستگاههای تخصصی نیز باید با رویکردی توسعهگرا و تسهیلمحور وارد میدان شوند.
چشمانداز دهساله توسعه لجستیکی زنجان
اگر بخواهیم با نگاهی واقعبینانه به افق دهساله بنگریم، بندر خشک میتواند به یکی از پیشرانهای اصلی توسعه اقتصادی استان تبدیل شود. در سه سال نخست، مهمترین اقدامها باید بر مطالعات تکمیلی، مکانیابی دقیق، هماهنگیهای نهادی، طراحی مدل تأمین مالی و فراهمسازی مجوزهای لازم متمرکز باشد. این مرحله، مرحله بنیانگذاری است و هرچه دقیقتر انجام شود، موفقیت مراحل بعدی بیشتر خواهد بود.
در بازه سالهای چهارم تا ششم، باید زیرساختهای اصلی شامل محوطه عملیاتی، انبارها، تأسیسات پشتیبانی، دسترسیهای جادهای و ریلی و سامانههای مدیریتی و هوشمند تکمیل شود. این دوره، زمان تبدیل ایده به واقعیت عینی است. در این مرحله، جذب سرمایهگذار و مشارکت مؤثر بخش خصوصی اهمیت تعیینکننده دارد.
در سالهای هفتم تا دهم، بندر خشک باید از سطح یک زیرساخت فیزیکی عبور کرده و به یک اکوسیستم اقتصادی فعال تبدیل شود. در این دوره، توسعه خدمات ارزش افزوده، جذب شرکتهای لجستیکی، تقویت خدمات ترانزیتی، ایجاد مراکز بستهبندی و توزیع، و گسترش پیوند با بازارهای داخلی و خارجی باید در دستور کار قرار گیرد. اگر این مسیر با دقت طی شود، زنجان میتواند در پایان دهه، به یکی از مراکز مهم لجستیکی کشور بدل شود.
پیشنهادها و راهکارهای کاربردی
برای آنکه این ایده از مرحله بحث به مرحله اجرا برسد، چند راهکار عملی و کاربردی باید مورد توجه قرار گیرد:
_ نخست، تشکیل یک کارگروه ویژه استانی بندر خشک و لجستیک با محوریت استانداری و مشارکت فعال اتاق بازرگانی و دستگاههای ذیربط ضروری است.
_ دوم، باید مطالعه امکانسنجی جامع و بهروز با نگاه اقتصادی، فنی، مکانی و سرمایهگذاری انجام و مبنای تصمیمگیری قرار گیرد.
_ سوم، استان باید به سمت ایجاد پنجره واحد خدمات لجستیکی و گمرکی حرکت کند تا فعالان اقتصادی با کمترین بروکراسی خدمات دریافت کنند.
_ چهارم، استفاده از مدلهای مشارکت عمومی-خصوصی برای تأمین مالی و بهرهبرداری پروژه باید به طور جدی پیگیری شود.
_ پنجم، توسعه اتصال ریلی و حملونقل ترکیبی باید جزو الزامات اصلی طراحی بندر خشک باشد، نه امری حاشیهای.
_ ششم، باید برای سرمایهگذاران، شرکتهای حملونقل، انبارداران و ارائهدهندگان خدمات مکمل، مشوقهای هدفمند در نظر گرفته شود.
_ هفتم، آموزش نیروی انسانی متخصص در حوزههای لجستیک، زنجیره تأمین، حملونقل بینالمللی و امور گمرکی باید از هماکنون آغاز شود.
_ هشتم، معرفی ظرفیتهای زنجان در سطح ملی و بینالمللی از طریق رویدادها، نشستهای تخصصی و ارتباط با فعالان ترانزیتی، باید با برنامهریزی حرفهای دنبال شود.
جمعبندی
بندر خشک برای زنجان، یک انتخاب تشریفاتی یا صرفاً عمرانی نیست؛ یک ضرورت راهبردی برای آینده اقتصادی استان است. استانی با این میزان ظرفیت، شایسته آن است که سهمی فراتر از «عبور بار» داشته باشد و به «محل خلق ارزش» در زنجیره تجارت و ترانزیت تبدیل شود. بندر خشک میتواند همین تغییر بزرگ را رقم بزند؛ تغییری که پیامد آن در تولید، اشتغال، صادرات، سرمایهگذاری، درآمدهای خدماتی و جایگاه ملی استان قابل مشاهده خواهد بود.
امروز، بیش از هر زمان دیگری، نیاز به همافزایی میان بخش خصوصی، اتاق بازرگانی، استانداری، دستگاههای تخصصی و نهادهای تصمیمگیر احساس میشود. اگر این همدلی و اراده مشترک شکل بگیرد، زنجان میتواند در آیندهای نهچندان دور، از یک استان برخوردار از مزیت جغرافیایی، به یک بازیگر اثرگذار در نقشه لجستیکی کشور و منطقه تبدیل شود.
اکنون زمان آن فرا رسیده است که موضوع بندر خشک، از سطح گفتوگوهای کارشناسی فراتر رود و به یکی از اولویتهای عملیاتی توسعه استان بدل شود. آینده اقتصادی زنجان، در گرو تصمیمهای امروز است؛ تصمیمهایی که اگر هوشمندانه، هماهنگ و مبتنی بر منافع بلندمدت اتخاذ شوند، میتوانند این استان را بر سکوی یک جهش اقتصادی پایدار قرار دهند.
*نایب رییس و دبیر انجمن مهندسان مشاور استان زنجان
